Coğrafî konumu ve Asya-Avrupa karayolunun buradan geçmesi, tarihini yüzyıllar öncesine götürür. Ağrı'nın tarihi, bir parçası olduğu Anadolu'nun tarihi kadar eskidir. Orta Asya'dan ve İran'dan gelen kalabalık kitlelerin batıya (Anadolu) geçmesini kolaylaştıran yollardan en önemlisi buradadır ve her devirde tarihî - stratejik bir konuma sahip olmuştur. Aynı zamanda Doğu Anadolu'ya gelen göç ve akınların ilk durağıdır. Küçük Asya'yı ele geçirmek isteyenler, Asya kavimleri, Kafkas sıradağlarından inemedikleri için hep İran üzerinden gelmişler ve Anadolu'nun ilk giriş kapısı (Ağrı) onlara geçiş yolu olmuştur. Bundan ötürü Ağrı devamlı bir kültür ve medeniyet merkezi olamamıştır. Geçit ve sınırda bulunması sebebiyle bölgede yaşayan halk, sık sık değişmiş, baskınlar, savaşlar, maddî kültürle yerleşim yerlerini tahrip etmiştir.
Ağrı ve çevresine yerleşen en eski topluluk, Hititler'in bölgede güçlerini kaybetmesiyle ortaya çıkan Hurriler'dir. Ağrı, M.Ö. 1340-1200'de Hurri krallığının kuzey doğu ucunda yer almıştır.Hurriler'den sonra bölgeye egemen olan Urartular (M.Ö. 1200-600) yaklaşık 500 yıl Ağrı topraklarında yaşadılar. Urartular; Patnos, Aladağ, Tutak, Eleşkirt (Toprakkale) ve Doğubayazıt'ta önemli yerleşim yerleri kurdular, kaleler, saraylar, tapınaklar, su yollan yaptılar. Adı geçen bölgelerdeki Urartu kalıntılarının bir kısmı günümüze ulaşabilmiştir.
Urartular
önemli saray ve tapmaklarını Patnos'ta kurdular. Şehrin batısındaki Anzavur
tepe ve doğusundaki Girik tepe önemli höyüklerdir.Girik tepede kale, kutsal
Haldi kapıları ve tapınaklar vardır. Her iki tepede Ankara Üniversitesince
1961-63 arasında kazılar yapılmıştır.Urartu devleti yıkıldıktan sonra
Girik tepe önemini kaybetti ve Urartular'dan beri bölgeye yerleşenler
bu kentte oturmadılar. Cumhuriyet döneminde bitişiğine Patnos kuruldu.
Doğu Karadeniz üzerinden Anadolu'ya akın eden Kimmerler, M.Ö. 712 yıllarında
Ağrı'ya gelerek bir süre egemenlik kurdular.Medler (M.Ö. 708 -555) Asur
devletini yıkınca, Anadolu'nun doğusunu yani Ağrı ve çevresini topraklarına
katıp iki-yüzyıl bölgeye egemen oldular.Büyük İskender, Pers kralı III.
Darius'u (M.Ö. 331) yenerek Anadolu'yu ve İran'ı kendi topraklarına kattı.Büyük
İskender'in ölümü Üzerine, Ermeniler, krallıklar kurarak bölgenin eski
halkını Ağrı dağının doğusuna sürdüler ve bunlara egemen olmak istediler.
Geride kalan ve dağınık bir biçimde yaşayan topluluklara da egemenliklerini
onaylattılar. M.Ö. 305'ten sonra Ağrı, Selökid İmparatorluğu'nun bir parçası
oldu. Sakalar, M.Ö. 680 yıllarında Doğu Anadolu'ya atlı-göçebe olarak
gelip yerleşen ilk Türkler'dir. Bunlar kısa zamanda Doğubayazıt'a ve Murat
boylarına yerleştiler. Bugünkü Kurmanç (Kürtleri) ve tarihî olaylardan
az etkilenen Saka kabileleri, işte bu Saka Türkleri'nin torunlarıdır.
Sakalar'ın (M.Ö. 7 Temmuz 626) bir hile sonucunda İran'lılara yenilmesiyle İran yaylasında, Araş boylarında ve Doğu Anadolu'nun uç kısımlarında tutunabildikleri yerlerde kaldılar. Karduk/Karluk dilinin ve kültürünün etkisinde, dağlı kabilelerin bir kolunu meydana getirdiler. Milli varlıklarını koruyabildiklerinden, Arsaklılar (Eski Oğuzlar'm batı kolu) ile birlikte hareket ederek M.Ö. 150 yılında Küçük Arsaklı devletinin kurulmasına yardımcı oldular. Bu yıllarda, yapılan savaşlar ve Küçük Arsaklı devletinin tarihî destanları "Dede Korkut Oğuznâmeleri" ile sonradan dile getirilmiştir. Destanlardan anlaşıldığına göre, Ağrı bir süre İç Oğuz beylerinden Kazan Han tarafından idare edilmiştir.Arsaklılar, Ararat adıyla merkez eyalet olarak, Ağrı dağının doğusundan Bingöllere, Nahçivan'a kadar ve Araş boylarını kullandılar. Yukarı Araş ile Yukarı Murat (Eleşkirt ovası) bölgelerini içine alan ve Küçük Arsaklı Hanlarını malikânesi kabul edilen eyaletin adı, "Ararat" idi.Küçük Arsaklılar'm esas ata yurtları Doğubayazıt-Eleşkirt bölgesi (Ağrı)'dir. Küçük Arsaklılar zamanında Beyazıt ovasına Gokovit, Eleşkirt ovasına Bagravand, Patnos çukuruna da Abah-Unik Sancağı adı veriliyordu.Arsaklılar'dan sonra kurulan Artaksıyaslı krallığı Doğu Anadolu'yu ele geçirmiş, altı eyalet meydana getirmişti. Eyaletlerden birisi Ağrı (Ararat eyaleti) bölgesini içine almaktaydı.M.S. 226'da Sasaniler Partlara egemen olunca, Ağrı ve çevresi Sasaniler'in yönetiminde kalarak bir süre Romalılar ile Sasaniler arasında tampon bölge oldu.Arsaklı Sanesan, Kafkas kuzeyindeki göçebe akıncı kavimlerle birlikte Ararat (Ağrı dağı çevresi illeri) eyaletini istilâ etti (333-341). Yenilen Hıristiyanlar, Daryunk (Bayazıt) kalesine çekildiler. Eleşkirt'te bir Piskoposluk bulunmaktaydı. 370'de Eleşkirt ovasında ateşe tapan İranlılarla Romalılar'dan yardım alan Kırgızlar arasında büyük bir meydan muharebesi olmuştur. Bu savaşın destanları Dede Korkut Kitabı'nda vardır. 482 yılında Sasanlılar ile Bizanslılar (Romalılar) çarpışınca, Oğuz beyleri de savaşa iştirak edip (Bagratlı / Doğubayazıt, Mamıkonlu / Eleşkirt) savaşı Oğuzlar kazandı.
Araplar,
Hz. Osman'ın halifelik yıllarında Ağrı ve çevresini fethederek bölgede
etkili oldular. İslâm ordusu 645 ve 646 yıllarında Ağrı'ya, sonraki yıllarda
Nahcivan'a kadar fetihlerde bulundu.Rivayetlerde ve halk arasında Hz.
Ali'nin de Ağrı topraklarına akınlar yaparak, savaştığı anlatılmaktadır.
Bu efsane ve anlatımlara ait kale, yer, taş ve kaya izleri, her ilçede
mevcuttur.Bölge, 872 yılına kadar Abbasiler'in yönetiminde kaldı. 872-912
yıllarında doğudan gelen Türk boyu Taçoğulları buraya egemen oldular.
Sonraki yıllarda etkinlik Bizanslılara geçti.X. yüzyılın sonunda Bagratlılar
Beyazıt ve Eleşkirt havzalarına yerleştiler; zamanla bölgenin kontrolünü
ele geçirdiler. Beyazıt (Gokovit) Sancağı, Bagratlılar'ın önemli bir merkezi
idi.Bagratlılar 1064'e kadar bölge yönetimini ellerinde tuttular.Bizanslılar
zaman zaman Ağrı topraklarına kadar uzanıp üstünlük ele geçiriyorlardı.
XI. yüzyıla kadar Ağrı ve yöresi, Bizanslılar ile, Türkler ve Araplar
arasında birkaç kez el değiştirdi.
1054'te Tuğrul Bey; Muradiye, Erciş ve Ağrı'yı işgal ederek Erzurum'a
kadar ilerledi. 1064 yılında Kars ile birlikte bölge tamamen Selçuklular'ın
kontrolüne geçti.26 Ağustos 1071 tarihinde Selçuklu Sultanı Alparslan'ın
Malazgirt'te Bizans imparatoru Romen Diyojen'i yenmesiyle Türk boyları
bölgeye akın akm geldiler.Yerleşme ve Anadolu'ya geçiş; Van, Ağrı ve Kars'tan
başladı.Ağrı, yüz yıl kadar Doğu Anadolu'da devlet kuran Türk devletlerinden
Sökmenli Devleti'nin sınırlan içine girdi. Sökmenli Devleti'nin (1100-1207)
merkezi Ahlat idi ve Malazgirt, Erciş, Adilce-vaz, Eleşkirt, Tatvan, Erzen,
Van, Muş, Hani, Bitlis, Meyyafarkin ve Bargiri başlıca şehirlerini oluşturuyordu.1207-1225
arasında Anı Atabekleri idaresinde kalan Ağrı İli bölgesi, 1225 Gerni
zaferiyle Harzemşah Celâleddin Mengüber'in eline geçti ve Sürmeli'deki
Türkmen Beyliği'ne verildi. 1239'da Cengizliler, Anı ile birlikte buralara
da hakim oldular. Cengizliler'den Tebriz'i başkent edinen İlhanlılar (1256-1358)
bir Oyrat ("Hoyrat" adlı bir halk cinaslı türküsü ve makamı
bunlardan kalmadır.) oymağını, Eleşkirt ovasına yerleştirmiş ve Aladağ'ı,
yazlık İlhanlı yaylağı yapmış ve burada para kestirmişlerdi.
Celâleddin
Harzemşah 1222-1230 yıllarında, Moğollar 1231 yılında Ağrı bölgesini işgal
etti. 1243'te Ağrı bölgesine, Orta Asya'dan Cengizliler (Moğol) ile gelen
Uygurlar (Oyrat), çok sayıda yerleşti. Moğallar geri çekilince, bölge
İlhanlı Hakanlığı'mn eline geçti. İlhanlı hükümdarları kışı Tebriz'de
geçirir, yazın Ağrı - Aladağ'a yaylaya çıkardı. İlhanlılar bazan Kurultaylarını
Ağrı dağında yapar, Anadolu ve İran'ı buradan yönetirlerdi.Ağrı (1239-1358)
Cengizliler'in egemenliğinden çıkınca, (1358-1382) yıllarında Moğollar'ın
bir kolu olan Celâyırlılar'ın kontrolüne girdi. Celâyırlı hükümdarlardan
Şehzade Bayezid, şimdiki Doğubayazıt kalesi olan Dar-yunk kalesini yeniden
yaptırmış (1380), adı Yenikale olan bu müstahkem kale, zamanla imar-cısmın
adını alarak Bayezid kalesi olmuştur.Bölgenin merkezi ve Aydınlı oymağının
kışlağı olan Bayezid kalesi, 1382'de Karakoyunlular'a, 1386'da Temürlüler'e
ve 1467'de yine Karakoyunlular' a geçti.1393te Moğol Hakanı aksak Timur
Ağrı bölgesini ele geçirdi. Aydın kalesi denilen Bayezid kalesi, Timur'un
komutanlarından Şeyh Ali Bahadır tarafından tahrip edilerek işgal edildi.
Zamanla Moğollar'dan ortaya çıkan boşluğu, Doğu Anadolu'da etkili olan
Karakoyunlular doldurmağa çalıştı. Çağatay (Temurlu) komutanlarından Şah
- Ruh, 29 - 30 Temmuz 1421'de Ağrı Ağadeve'de (tarihte Eleşkirt Meydan
Muharebesi olarak da geçer) Karakoyunlulara karşı büyük bir zafer kazanıp
Karakoyunlu hükümdarı İskender'i yendi. Aynı yıl Çağatay orduları Tebriz'e
çekildi.Timur, 1394'te Karaköse-Eleşkirt ovasının en verimli köylerine
Çağatay oymaklarını yerleştirmişti. Bu oymaklara dokunulmadı, yerlerinde
kaldılar.
Oğuz boylarından olan Karakoyunlular konar - göçer Türkmen aşireti olarak,
ataları İlhanlılar ve Çağataylar gibi Ağn dağı ve Aladağı yazın yaylak,
sefer zamanlarında da bir üs olarak kullandı. 1405-1468 yılları arasında,
Ağrı, Karakoyunlu topraklan içinde ve idaresinde kaldı. Karakoyunlu devleti
yıkıldığında, bölgede Akkoyunlular söz sahibi oldu. İsmail Safevi Devleti'ni
kurunca, Ağrı topraklan 1502-1514 yıllan arasında (oniki yıl) Şah İsmail
yönetimine girdi.Karakoyunlu ve Akkoyunlu dönemlerinde yapılmış çok miktarda
at, koyun, koç heykeli Ağrı'nın çeşitli yerlerinde bulunmuş, bunların
bir kısmı şehir merkezlerine getirilmiştir.
Ağrı
toprakları, Sultan Selim'in Çaldıran Seferi ile tamamen Osmanlı topraklarına
katılmıştır.Osmanlı ordusu Doğubeyazıt Danasazı / Şıhlı gölü kenarında
konaklarken, 20 Ağustos 1514 günü Beyazıt kale anahtarları, Kale Murahhasları
ve şehir halkı temsilcileri tarafından Padişah'a takdim edildi. 23 Ağustos
1514'te Çaldıran'da Yavuz Sultan Selim, Şah İsmail'i yenince, Şah Tebriz'e
kaçtı. Bu zaferle, Türk olduğu halde, çeşitli oyunlarla Osmanlı Devleti'ni
tehdit eden Şah İsmail tehlikesi ortadan kalktı. Ağrı ve Doğu Anadolu,
yeniden Osmanlılara kazandırıldı.Bölgede Osmanlı egemenliği sağlanınca,
Ağrı sancak beyliği, Beyazıt da sancak merkezi oldu. Önceleri Van'a, sonradan
Erzurum Beylerbeyliği'ne bağlanarak Ağrı çevresi ve Beyazıt, Osmanlılar
zamanında önemini daima koruyup, bir serhat şehri olarak kaldı ve gittikçe
gelişti.Şah İsmail'in yerine geçen Şan Tahmasp da zaman zaman Van ve Ağrı'yı
işgal etti. Kanunî Sultan Süleyman'ın 1534 ve 1548 İran (Doğu) seferleriyle
Ağrı, Safeviler' den tekrar geri alındı. 1555 Amasya Barışı ile Kars ve
Van Osmanlılar' da kaldı, Beyazıt ve Eleşkirt bölgesi Safevi İran'a bırakıldı.
1578 Mayıs ayında Serdar Mustafa Paşa, bütün Eleşkirt ve Beyazıt bölgelerini
ele geçirerek, son defa Osmanlı topraklarına kattı.İran saldırılan bitmediği
için, IV. Murat, -Yavuz Sultan Selim ve Kanunî gibi İran üzerine sefer
düzenledi. 1635 yılında başlayan sefer, 1639 Kasri Şirin Anlaşması ile
noktalandı. Bu anlaşmayla belirlenen sınır Ağrı-İran arasında bozulmadan
günümüze kadar geldi.
Rus devletinin Kafkaslar' dan Akdeniz'e inme politikası yüzünden, Osmanlılar
ile Ruslar arasında, Ağrı topraklarını da içine alan bölgelerde 4 büyük
ve önemli savaş olmuştur. 1828-1829 savaşı, 1853-1856 savaşı, 1877-1878
savaşı, 1914-1918 savaşı.Bu savaşlarda Ruslar, bölge halkının bir kısmını
sürgün edip göçe tabi tutarak, Türkler' den boşalan köy ve yerlere; Müslüman
olmayan Malakan, Ermeni ve Yezidî gibi azınlıklar yerleştirildi. Adı geçen
gayri Müslimler, doksan yıl süren Rus-Osmanlı mücadelesinde Ağrı halkına
eziyet ettiler, Ermeniler Birinci Dünya Harbi'nde katliam yaptılar.Ruslar,
Ağustos 1828'de Erivan üzerinden ilerleyip Beyazıt, Diyadin, Ağrı ve Eleşkirt'i
ele geçirdiler. Halkın bir kısmını zorla Gümrü ve Revan'a sürdüler. Eylül
1829'da son bir taarruzla Ruslar Ağrı'dan püskürtüldü.29 Temmuz 1854'te
Ruslar, Beyazıt - Iğdır arasındaki Çilli gediğini aşarak Ağrı'yı işgale
başladılar. Beyazıt yağmalanınca, halk Erzurum'a doğru kaçtı. Savaşlar
ve karşılıklı taarruzlarla dört yıla yakın süren mücadele, Batılı devletlerin
baskısı yüzünden 30 Mart 1856 Paris Anlaşması ile sona erdi. Ruslar Ağrı
topraklarından geri çekildiler.Osmanlı - Rus harplerinin en korkunçlarından
biri de 1877-1878 Harbi'dir. Tarihimizde ve halk arasında "93 Harbi"
olarak bilinen 1293 Savaşı devlete ve Ağrı'ya çok büyük kayıplar vermiş,
tahribatı önlenememiştir.
Ruslar, 30 Nisan 1877'de Beyazıt sınırını geçerek Ağrı topraklarını işgale
başladılar. 10 Mayıs'ta Beyazıt, 20 Mayıs'ta Karaköse, 10 Haziran'da Eleşkirt
işgal edildi. Osmanlı ordusu Erzurum'a doğru çekildi. Haziran sonunda
Rus birlikleri Iğdır'a çekilmeğe mecbur edildiyse de, Ruslar 9 Temmuzda
Ermeni ve yeni takviye kuvvetleriyle saldırarak bölgeyi tekrar işgal ettiler.
Savaşın devam ettiği günlerde Ermeni çeteleri halka büyük zarar verdi.
30 Mart 1878 Yeşilköy Anlaşması ile Ardahan, Kars, Oltu, Batum, Artvin
ve Beyazıt sancakları Rusya'ya verildi.İngiltere ve Almanya Yeşilköy Anlaşması'nı
kabul etmeyince, 13 Temmuz 1878 Berlin Anlaşması imzalandı. İkinci anlaşmaya
göre Ağrı toprakları Osmanlı Devleti'ne geri veriliyor, Kıbrıs'ta İngiltere'nin
yerleşmesi kabul ediliyordu. İngiltere'nin Yeşilköy Anlaşması'nı kabul
etmemesinin en büyük sebebi, Ağrı topraklarını boydan boya aşan Türkiye
- İran transit yolunun Rusya'nın eline geçmesi idi. Aladağ sırtları ve
Kılıç gediği doğrultusundaki Osmanlı - Rus sının, kuzeye alınarak Ağrı
- Kars arasındaki Araş güneyi dağları üzerine çekildi. Bu sınır kırk yıl
bozulmadan 1918'e kadar kaldı.1877-1878 savaşlarında bir yıla yakın Ağrı
opraklarında çarpışmalar oldu. Rus gibi zalim bir düşmana hain Ermeniler
de katılmış, savaşın tahribatı çok olmuş, felâket getirmişti. Onbinlerce
Müslüman göçmen aç, perişan, dağınık ve yürekler acısı bir şekilde yerini
- yurdunu terk ederek batıya doğru kaçtı. Canını kurtaranların bir kısmı
Ağrı'ya geldi ve yerleşti.
93 Harbi'yle birlikte Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki Ermeniler'de teşkilâtlanma
ve silâhlı çeteler hızla çoğaldı. Ermenilerin harekete geçmeleri, 93 ve
Birinci Dünya Savaşları sırasında hızlandı. Rusya savaş öncelerinde Ermenileri
kışkırtmış, kandırmış, parlak bir gelecek vaad ederek halkımızı katlettirmiştir.
Ayrıca savaşlar sonunda imzalanan anlaşmalarda Ermeniler lehine hükümler
koydurtmuştur.Rusya, ABD, Fransa ve İngiltere'nin desteğini alan Ermeniler,
devlet kurma hevesine kapılıp yüzyıllarca birlikte yaşadıkları Müslümanları
kırmaya başlayınca, Osmanlı Devleti bazı tedbirler almak zorunda kaldı.
Zira Osmanlı Hükümeti, Ermenistan devleti kurma hayalîne kapılan isyankar
Ermenilere söz geçiremiyordu. Rusya zaten büyük bir tehditti. Bu tehditlere
karşı alman tedbirlerden biri, Hamidiye Alayları'nın teşkilidir (1891).
Beyazıt Sancağı'nda 14 Hamidiye Alayı kurulmuştur. Bu alayların binbaşı,
kaymakam, yarbay, albay, general vb. rütbelere sahip komutanları vardı.
Hamidiye Alayları, bölgenin savunmasında büyük hizmetler yaptılar.
Bu kitapta ve birçok yerde görüldüğü gibi, Ağrı yerine "Karakilise",
"Karaköse" adları da kullanılmaktadır.Osmanlı-Rus savaşlarında,
Ruslar tarafından bölgeye yerleştirilen Ermeniler birçok yerde kilise
ve manastır yapmışlardı. Ağrı'da şimdiki Bahçelievler Polis Karakolu'nun
yerinde yapılan kilise, siyah taşlardan örülü bir yapı idi. Toprağa ve
bu kiliseye izafeten şehre "Karakilise" adı verilmişti. "Karakilise"
adında yerleşim yeri başka illerde de vardı. Bunlar birbirlerine karıştırıldığı
için, Kars Karakilisesi, Pasinler Karakilisesi ve Eleşkirt Karakilisesi
gibi adlar veriliyordu.Kars, Pasinler ve Eleşkirt "Karakilise"si
adlarıhalk ve askerlerce karıştırıldığından; Doğu Cephesi Komutanı Kâzım
Karabekir Paşa, Eleşkirt Karakilisesi'nin Kösedağ'ın doğu tarafından bulunması
ve kilise ile herhangi bir ilgisinin bulunmaması yüzünden değiştirilmesini
istemişti. Çünkü, Nisan 1918'de Ermeniler Ağrı'yı terk etmiş, küçük kiliseler
kullanılmaz olmuştu. Harita şubesine Karakilise'nin "Karaköse"
olarak tashih edilmesi (düzeltilmesi) ve izin için de Harbiye Nezareti
(Savunma Bakanlığı)'ne yazılar yazıldı. Bu istek üzerine, Kasım 1919'da
Karakilise adı, KARAKÖSE olarak değiştirildi. 1938'de sınırları içinde
bulunan ve Türkiye'nin en yüksek dağı olan Ağrı dağından ötürü Karaköse
adı AĞRI oldu.